Габрэі і БНР

На пачатку XX стагоддзя габрэі складалі большасць жыхароў гарадоў і мястэчак Беларусі, а Вільня і Менск былі двума палюсамі габрэйскага палітычнага жыцця: Вільня – цэнтрам артадоксіі, асветы і культурнай аўтаноміі, Менск – цэнтрам сіяністаў і рэвалюцыянераў. Беларускі нацыянальны рух, слабы і малалікі, мусіў шукаць з імі паразуменне. Лекцыя пра тое, як гэта паразуменне складалася, чаму на кароткі час яно спрацавала і чаму скончылася.

Аляксей Ластоўскі пачынае з самога слова «літвакі»: габрэі называлі сваю зямлю «Літа», і гэтая назва супадала з гістарычнай Літвой, Вялікім Княствам. Таму ідэя адрадзіць ВКЛ як агульную дзяржаву палякаў, літоўцаў, беларусаў і габрэяў была прывабнай і для беларускіх «краёўцаў», і для той часткі габрэйскага руху, якая не хацела з’язджаць у Палесціну, а дамагалася культурнай аўтаноміі там, дзе жыла. Акт канфедэрацыі ВКЛ 19 снежня 1915 года побач з Луцкевічамі і Вацлавам Ластоўскім падпісалі два габрэі: Цэмах Шабад і Сямён Розенбаўм.

Далей лекцыя ідзе праз лёсы людзей. Шабад, віленскі доктар і прататып Айбаліта, рэкамендаваў Антона Луцкевіча ў масонскую ложу і дзесяцігоддзямі бываў на беларускіх урачыстасцях. Розенбаўм, якога ўсе энцыклапедыі ведаюць як міністра літоўскай Тарыбы, свой першы дыпламатычны крок зрабіў у складзе дэлегацыі БНР у Берлін. Першую Устаўную грамату падпісалі ў доме габрэйскага сацыяліста Мойшы Гутмана. Прэс-бюро БНР у Капенгагене адкрыў пінскі журналіст Ісаак Лур’е, берлінскую місію ўзначаліў Давід Анекштэйн, а міністрам па справах нацыянальных меншасцяў стаў Самуіл Жытлоўскі, брат ідэолага ідышызму. На сіяністычным кангрэсе ў Карлсбадзе Жытлоўскі шукаў падтрымкі ў самых чытаных габрэйскіх аўтараў свайго часу, і паэт Хаім Нахман Бялік дабіраўся туды з пашпартам грамадзяніна БНР, выдадзеным у Канстанцінопалі.

Рыжскі мір 1921 года паклаў гэтай супрацы канец. У фінале – адказы на пытанні пра масонскія ложы Вільні, чатыры дзяржаўныя мовы БССР і праекты габрэйскай аўтаноміі, а таксама разважанне пра тое, што значыць БНР сёння.

Беларускі рух – гэта рух пераможцаў: у вельмі складаных умовах атрымалася рэалізаваць ідэю беларускай дзяржавы.

Што вы даведаецеся

• Адкуль узялося слова «літвакі» і якую тэрыторыю габрэі называлі сваёй «Літвой».
• Чым габрэйская Вільня адрознівалася ад габрэйскага Менска і чаму беларусам даводзілася шукаць кантакты па дзвюх лініях адразу.
• Хто з габрэйскіх палітыкаў падпісаў акт канфедэрацыі ВКЛ 1915 года і як гэта звязана з БНР.
• Чаму дэлегацыя БНР у Берлін праваліла місію і як гэта перакінула Сямёна Розенбаўма да літоўцаў.
• Якія габрэйскія дыпламаты, журналісты і міністры працавалі на БНР у Капенгагене, Берліне і Карлсбадзе.
• Як пашпарт грамадзяніна БНР рэальна працаваў для транзітных візаў.
• Чаму ідышызацыя і беларусізацыя ў БССР 1920-х не супярэчылі адна другой.

Каго вы пабачыце

Цэмах Шабад, Сямён Розенбаўм, Сямён Дубноў, Мойша Гутман, Ісаак Лур’е, Давід Анекштэйн, Самуіл і Хаім Жытлоўскія, Залман Шнеур, Хаім Нахман Бялік, Міхал Ромер, браты Луцкевічы, Вацлаў Ластоўскі, Раман Скірмунт.

Каму падыходзіць

• Тым, хто ведае гісторыю БНР толькі па трох Устаўных граматах і хоча пабачыць яе міжнародны і шматнацыянальны бок.
• Тым, каго цікавіць гісторыя габрэяў Беларусі і Літвы за межамі тэмы Халакосту.
• Настаўнікам і выкладчыкам як набор канкрэтных постацяў і фактаў, якіх няма ў падручніках.
• Даследчыкам: лектар наўпрост называе недаследаваныя тэмы, у першую чаргу віленскі друк на ідышы.

Запіс жывой лекцыі з адказамі на пытанні гледачоў, па-беларуску, бясплатна.